Информационное письмо
Образец оформления статьи
Анкета автора
12.11.2015

Ирон зарæджы базырджын дзырдтæ (Крылатые слова осетинской песни)

Дзусова Бэлла Таймуразовна
кандидат педагогических наук, доцент кафедры осетинской филологии Северо-Осетинского государственного педагогического института Владикавказ, Россия
Тавасиева Виктория Витальевна
студентка Б-АН 1 курса факультета лингвистики Северо-Осетинский государственный педагогический институт г. Владикавказ, Россия
Аннотация: В данной статье рассматривается роль поэтической рифмы в создании точного художественного образа. По мнению автора, действие рифмы двояко: со стороны формы и со стороны содержания. Она, прежде всего, подчиняет стихотворную речь новой закономерности, делая её приятнее для слуха и легче для восприятия; разграничивая отдельные стихи, она как бы разделяет их, а на самом деле связывает их созвучием. Роль рифмы аналогична с ролью ритма, но не тождественна. В нормирующем характере рифмы и лежит источник её художественного действия.
Ключевые слова: стихотворная речь, звуковой состав рифмы, характер созвучия, типы рифм
Электронная версия
Скачать (476.4 Kb)

Поэзийæн рифмæ у, сылгоймагæн рæсугъдгæнæнтæ – къухдарæнтæ, хъуырдарæнтæ, цонгдарæнтæ, риударæнтæ, хъусцæджытæ куыд сты, афтæ. Рæсугъдгæнæнтæ алыхуызæттæ æмæ алы æрмæджытæй вæййынц – стæгæй, дурæй, æрхуыйæ, æвзистæй, сыгъзæринæй, налхъуыт-налмасæй… Цас зынаргъдæр уой, цас аивдæр арæзт уой, уый бæрц тынгдæр фæрæсугъд кæнынц сæ дарæджы.Афтæ у рифмæ дæр.

Адæймаджы царды рæсугъдгæнæнты фæзынд куыд æнæнхъæлæджы уыдис, рифмæйы фæзынд дæр антикон поэзийы афтæ æнæнхъæлæджы уыд. Стæй поэзи куыд рæзт, афтæ йæ рæсугъдгæнæнтæй иу ссис рифмæ.

Рифмæтæ хъуыдыйады куыд æвæрд вæййынц, уымæ гæсгæ сты алыхуызæттæ. Фæлæ ныртæккæ уыдоныл нæ дзурдзыстæм.

Фæнды нæ, тæккæ арæхдæр рифмæйæ куыд фæпайда кæнæм, æмæ ноджы нæ хъус цæмæ хъуамæ æрдариккам, ууыл цыбыртæй зæгъын.

Ирон поэзийы, дунеон поэзиау, иууыл зындгоддæр у кæройнаг рифмæ:

Уæ нæ хæхтæ, нæ бæстæ,

Куыд ма цæрæм уæ фæстæ!

(МамсыратыТ., «Сагъæстæ»)

Уый, æмдзæвгæйæ кæройнаг дзырдтæ куы фæрифмæ кæнынц. Фæлæ, нæ адæмы, ирон адæмы, диссаджы сфæлдыстады æмбæлæм ахæм зарджытыл, - стæй иу æмæ дыууæ раны нæ, - рæнхъыты кæрон иугай, фæлæ фæстаг цалдæргай дзырдтæй алчи, цы бынæтты сты, уымæ гæсгæ, йæхионимæ куы фæрифмæ кæны. Фæаразынц дывæлдах, æртывæлдах, кæнæ та ноджы вазыгджындæр рифмæтæ.

Æркæсæм дывæлдах рифмæтæм:

Æрджынарæджы – Икъаты давон, -

Сыбырæй дæм сæрвыстой,

Сосе, дæ иухатты вагон.

(«Сосейы зарæг»).

Къаддæр цымыдисон не сты æртывæлдах рифмæтæ:

Се стыр тæбæгъ, дам,

сæ фынджы фарсмæ, -

Фæхæссынц дæ, Сосе,

Сыбырмæ дæ фыды фарсмæ.

(«Сосейы зарæг»)

Сæ фарсмæ мын адджын адаг

Ой, рæдæ, уæрæйдæ,

Рахæссут нын адджын арахъ,

Ой, рæдæ, уæрæйдæ.

(«Æмдзæгъды зарæг»)

Диссаг куыд нæу, цыппарвæлдах рифмæтæ сараз, æмæ дзы алы дзырдæн иу рæнхъæй-инæмæ уæд йæхи æмрифмæгонд дзырд:

Ой, арвы комæй

кæлмæрзæн æрхауд!

Исахъ бадзуры:

«Знаджы цæфæй мæ

бæрзæй æрхауд»

(«Харебаты Исахъы зарæг»)

Уыдонæй дарддæр ма ирон адæмон зарджыты ис тæхгæ рифмæтæ дæр. Рифмæ иу куплетæй агæпп кæны иннæ куплетмæ, афтæмæй сæ фæбæтты сæ кæрæдзийыл:

Ой, Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы,

Уæрæйдæ, йæ цъæх цухъхъа – уæлæсин

Уæрæйдæ, сындзы тæрхъус – галыйас.

Ой, Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы,

Уæрæйдæ, нæ сиахсæн разындис,

Уæрæйдæ йæ галиу хъус залмыйас.

Ой, Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы,

Уæрæйдæ, карк æмæ ,дам, кæркуасæн,

Уæрæйдæ, Цолайы чырыны цы уыдис?

Ой, Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы,

Уæрæйдæ, кард æмæ, дам, сæрдасæн.

Уæрæйдæ, Карца `мæ, дам, Хæрисджын.

Ой, Цола, Цола хъазтмæ нæ цæуы,

Уæрæйдæ, дæ каистæм цы хордтай,

Уæрæйдæ, хъайлаимæ хæбизджын.

(«Цола»)

Уыцы аивтæ бирæ бæрцæй рахызтысты Къостайы поэзимæ. Цæвиттонæн æрхæссæм æртæвæлдæх рифмæтæ.

Хуыцауæй арфæгонд нæ фестæм,

Нæ сæртæ нал сты нæ бар.

Æмæ дзæбæх зæгъынхъом не стæм

Дæуæн, фæлæ нын æй ныббар.

Дæ кад мыггагмæ у цæринаг,

Дæ цард гъе ныр дæр у сæдæ:

Зæххыл дын нал баззад кæнинаг,

Дæ мæсыг амайын фæдæ.

(«Салам»)

Ам рифмæ фæкæнынц ноджы фылдæр дзырдтæ. Уымæй уæлдай, куыд æй зонæм, афтæмæй ис мидрифмæ дæр. Къостайы мидрифмæтæ 1939 азы Нигер бафиппайдта. Уымæй сыл дыууиссæдз азы фæстæдæр фæрад Абайты Васо. Мах та сыл, абон дæр цин кæнæм:

Мит тайы, их сайы,

Фæхъулон ис зæхх:

Йæ цæгат фæзæйнад,

Йæ хуссар фæцъæх.

Йæ фæдыл нæ хъæдыл

Фæхæцыд сыфтæр:

Нæ хуымтæ – кæндтытæ,

Нæ ласæн – цъыфдæр.

Цырд лæппу гæлæбу

Æрцахста … Зæгъ ын:

Нæ уалдзæг дæ уазæг,-

Ныууадз æй цæрын!

(«Уалдзæг»)

Ацы мидрифмæтæ фæд-фæдылон сты, фæлæ ис æмдзæвгæйы иу рæнхъы мидрифмæтæ хицæнтæй куы вæййынц, фæлæ поэтикон рæнхъыты тæлытау куы фелхъивынц кæрæдзимæ.

Уыцы рæсугъдгæнæнтæ нырыккон ирон поэзийы арæхæй-арæхдæр кæй зынынц, уый арфæйы аккаг у.

Уыцы мидрифмæтæй сæ иутæн дæр æмæ се `ннæтæн дæр сæ ратæдзæн ис нæ адæмон сфæлдыстады:

Хосдзæутты астæу сӕ лалым,

Сæ лалым æмæ сæ дурын,

Æз, дам, чызгайæ цы уарзын,

Йæ хъазын æмæ йæ худын.

(«Чызгайы зарæг»)

Рафæлдæхтам нæ классикты ӕмӕ нырыккон поэтты чингуытæ, æркастыстæм нæ адæмон сфæлдыстадмæ, æмæ бамбӕрстам – уыдон нæ дзæнæты бадинаг фыдæлтæм фыдæлтæй фæстæмæ куы уыдысты, уый.

Æркæсæм уал разрифмæтæм:

Иу уидагыл сын – дыууæ бæласы,

Сала та уæртæ Гуырдзыйы къниæзтæй

Иу синагыл дыууæ фæласы.

(«Салайы зарæг»)

Къоста йе ′мдзæвгæ «Уасæджы» фыццаг къуплеты дыккаг æмæ цыппæрæм рæнхъыты мæнæ ахæм разрифмæтæ скодта:

О, уасæг,уасæг,

Сызгъæрин къоппа!

О, уасæг,уасæг,

Сырхзæлдаг боцъо!

«Къоппа – боцъо» лæмæгъ рифмæ у, фæлæ уыцы рифмæйæ сæр бынтондæр нал хъуыдис, уымæн æмæ рæнхъыты уæз разрифмæты сæхимæ айстой .

Уæддæр рифмæ иууыл ахадæндæр вæййы, æмдзæвгæйы хицæн къуплетты æнæхъæн рæнхъытæ æмрифмæ куы фæкæнынц. Ахæм рифмæтæ ирон адæмон зарджыты сты тынг арæх:

Ларсы гуыдыртæ

Беки сæ аргъы рауагъта…

Марксы хъуыдытæ

Ленин царды рауагъта.

(«Ленины зарæг»)

Урс доны былыл сау фæрдыг,

Бирæ дзы уымæн банызтон.

Урсцонг дæ, чызгай , сауæрфыг,

Бирæ дæ уымæн бауарзтон.

(«Сагъæстæ»)

Уыцы поэтикон амалæй Къоста тынг арæхстджынæй спайда кодта. Æрмæст сабитæн фыст иу-цалдæр æмдзæвгæмæ æркæсæм:

Хоры кæндæн – зад,

Хоры хæрдæн – кад.

Сонт рæдыдæн – барст,

Хорз зæрдæйæн – уарзт.

(«Кæмæн цы»)

Зæрватыкк – æнæхъыг,

Æнæмаст цæрæг!

Дæ зарæг – нæ дарæг,

Нæ уалдзæггæнæг.

Хъæлдзæгæй, æвзыгъдæй

Фæхæтай фæрнæй,

Нæ хæхты, нæ бæсты

Æлдар кæмæн нæй!

(«Зæрватыкк»)

Мидрифмæтимæ æнæхъæн рæнхъытæ дæр фæрифмæ кæны. Алы хатт тыхджын рифмæтæ нæ вæййынц, æмæ сæ адæймаг нæ фæахсы, фæлæ рæнхъытæ афтæ баст сты, æмæ дзырдтæн сæ бынæттæй фезмæлынгæнæн нæ вæййы. Уæд рифмæ фехæлы, æмæ æмдзæвгæ фæивы йæ хуыз. Æндæр æвзагмæ тæлмац кæнын дæр уымæн нæ фæкомынц. Тæлмацгæнæг ,хъыгагæн, нæ фæзоны дзырдты, рæнхъыты сусæгдзинад. Æцæг поэтикон дзырд тæлмац кæнын зынæй комы, ноджы йæ куы нæ æмбарай, уæд æм ницæмæ ис æнхъæлмæ кæсæн.

Кӕронбӕттӕны ӕрцыдыстӕм ахӕм хатдзӕгмӕ: аивадон амæлттæ тынг бирæ сты. Иу адæймаг сыл нæ аххæсдзæнис. Фæлæ рифмæ рæсугъдгæнæн кæд у, – стæй æрмæст рæсугъдгæнæн нæ, – уæд, фæрæсугъддæргæнæн цæмæн ис, уый рæсугъдæр кæнын хъæуы.

Нæ поэттæй поэты ном сæрыстырæй чи фахаста æмæ хæссы, уыдон гыццыл не сты. Куы сæ бафæнда, уæд æмдзæвгæйы хицæн рæнхъытæ нæ, фæлæ йæ æнæхъæнæй скæндзысты æмрифмæ. Цæвиттон æрхæссыны охыл нæ, – Къоста дæр сæ цæвиттоны тыххæй нæ арæзта, - аивады сæрвæлтау.

Список литературы:

1. Айларов И., Гаджинова Р., Кцойты Р. Осетинские пословицы и поговорки. Владикавказ: Ир. 2006. – 172 с.

2. Дзусова Б.Т. Осетинский речевой этикет как важная культурологическая дисциплина воспитания толерантности у учащихся. Успехи современного естествознания. 2014. №12. С. 152-154. http://elibrary.ru/item.asp?id=2256327

3. Калоев Б.А. Осетинские историко-этнографические этюды. – М.: Наука, 1999. – 393 с.

4. Магометов А.Х. Культура и быт осетинского народа. Издание 2-е. – Владикавказ: Ир, 2011. – 432 с.

5. Моргоев Ю. Осетинские песни (для школьников и молодежи). Владикавказ: Иристон, 2001. – 232 с.

6. Хетагуров К.Л. Полное собрание сочинений. В 5 т. Т. 2. Владикавказ: Ир, 1999. – 284 с.

7. Цгоев Х. Врата небесные. Словарь осетинской мифологии и быта. – Владикавказ: Ир, 2005. – 232 с.

8. Чибиров Л. Осетинские народные праздники. Владикавказ «Алания», 1998. – 256 с.

9. Чибиров Л.А. Традиционная духовная культура осетин. Владикавказ: Ир, 2008. – 599с.

10. Чеджемов А.З. Осетинская песня. Владикавказ: Иристон, 2001. – 400 с.