Информационное письмо
Образец оформления статьи
Анкета автора
17.12.2015

Гæдиаты Цомахъы радзырд «Царды уæз»-ы идейон-аивадон анализ радзырды тыксты дзырдуатыл кусгæйæ (Идейно-художественный анализ рассказа Гадиева Цомака «Тягости жизни»)

Джиоева Галина Хазбиевна
кандидат педагогических наук, доцент кафедры педагогики и психологии Северо-Осетинский государственный университет им. К.Л. Хетагурова, г. Владикавказ, Россия
Аннотация: Важнейшим средством развития речи учащихся, осмысления идейно-художественного своеобразия изучаемого литературного произведения является словарно-фразеологическая работа на уроках литературы. В статье представлена система лексической работы на уроках осетинской литературы в 6 классе, направленная на обогащение словарного запаса учащихся, осмысление ими идейно-художественного содержания  рассказа Цомака Гадиева «Царды уæз» («Тяжесть жизни»).
Ключевые слова: методика преподавания, осетинская литература, развитие речи учащихся, обогащение словарного запаса, система лексико-фразеологической работы, осмысление идейно-художественного своеобразия литературного произведения
Электронная версия
Скачать (558.8 Kb)

Хæххон адæмы зынвадат царды нывтæ ахсынц зынгæ бынат ирон фысджыты уацмысты. Скъолайы сæ ахуыр кæныныл та æвæрд ис бæрнон хъомыладон xæc: зæронд цардимæ зонгæ кæнгæйæ æмæ йæ або­ны цардимæ баргæйæ, скъоладзаутæн фидар кæны сæ зондахаст, се 'взонг зæрдæты гуыры нæ царды уагмÆ æнæкæрон уарзондзинад.

Къостайы радзырд «Дзæбидырдзуаны»-йы фæстæ æхсæзæм къласы ахуыргæнинæгтæ базонгæ вæййынц Гæдиаты Цомахъы радзырд «Царды уæз»-имæ. Уым дæр æвдыст æрцыдысты хæххон адæмы æвирхъау зын цар­ды уавæртæ. Ацы радзырд Цомахъ ныффыста йæ царды фæстаг азты.

Зæгъын æмбæлы уый,æмæ радзырд ахуыр кæнынæн æхсæзæм къласы лæвæрд цæуы æрмæстдæр иу сахат. Уый фадат нæ дæтты уацмыс ахуыр кæныны домæнтæ куыд æмбæлы, афтæ баххæст кæнын. Ахæм уавæрты ахуыргæнæгæн йæ бон у программæйы ныхасы рæзтæн цы рæс- тæг лæвæрд ис,уымæй иуцасдæр спайда кæнын .

Афтæмæй, радзырд ахуыр кæнынæн раттын æмбæлы æртæ сахаты. Фыццаг урочы ахуыргæнæг скъоладзаутимæ сæ зæрдыл æрлæууын кæ- нынц фыссæджы цард æмæ сфæлдыстады фæндaг. «Царды уæз»-ы фæ- дыл ахуыргæнæджы разныхасы фæстæ уацмыс кæрæй-кæронмæ каст æр- цæуы. Йæ мидисыл æрныхас кæнынц.

Дыккаг урокæн йæ нысан у радзырдæн композицион пълан саразын, йæ идейон мидисыл æмæ аива­дон мадзæлттыл æрдзурын æмæ сын Къостайы радзырд «Дзæбидырдзуанимæ» цавæр идейон хæстæгдзинад ис, уый рахатын.

Æртыккаг урок сæрмагондæй рахицæн кæнын æмбæлы ныхасы рæзтæн. Къостайы «Дзæбидырдзуаны» ахуыргæнгæйæ ныхасы рæзтæн цы темæ бæрæггонд æрцыд («Хæххон адæмы цард революцийы размæ æмæ йæ фæстæ»), ууыл дарддæр бакусын, ГÆдиаты Цо­махъы радзырд «Царды уæз»- ы мидисæй дæр спайда кæнгæйæ.

Хаттæй-хатт дзырдуатыл куыст литературæйы æвæрд æрцÆуы хицæ- нæй, куыд уацмыс сахуыр кæныны сæрмагонд къæпхæн, фæлæ уый афтæ нæ амоны, æмæ уыцы куыст уацмыс ахуыр кæныны иннæ хæйтты рохуаты аззайа. Фыссæ­джы биографи ахуыр кæнынæй райдайгæйæ, уацмысæн идейон анализ кæныны онг дзырдуатон – фразеологион куысты таг хъуамæ ма аскъуыйа.

Фыссæджы цард æмæ сфæлдыстадыл дзургæйæ скъоладзаутæ ахуыргæнæджы æххуысæй бæлвырд кæнынц, географион ном Хъуды ком-ы, нысаниуæг.

Цомахъы радзырд «Царды уæз»-ы архайд цæуы Хъуды комы, Арвыкомы фæндагмæ хæ­стæг. Ахуыргæнæг сывæллæттæн радзуры Арвыкомы фæндаджы тыххæй,бамбарын сын кæны, ацы фæндаг Ирыстон Гуырдзыстонимæ кæй иу кæны æмæ йæ раздæр та Пад- дзахвæндаг кæй хуыдтой, уыдæттæ. Ацы фæндаг раздæр афтæ цæмæн хуындис, уый сбæрæг кæныны тыххæй æркæсынц дзырды скондмæ. Уый руаджы рабæрæг вæййы,Арвыкомы фæндагмæ уырысы паддзах бар кæй дары, ома уый зондæй арæзт кæй æрцыд.

Дарддæр ахуыргæнæг скъоладзаутæн радзуры, ирон адæм, уæлдайдæр та хæхты чи цард, уыдон ,тынг зын уавæрты кæй цардысты. Дардтой фос, кодтой зæххы куыст, цыдысты цуаны, фæлæ уыдæттæй бинонтæ дарæн нæ уыдис. Уыдон канд æвир­хъау зын экономикой уавæрты нæ уыдысты, фæлæ ма сæ æфхæрдтой æддагон знæгтæ дæр. Æмæ уыцы фыдуавæрты ирон адæм дæр, Цæгат Кавказы иннæ адæмты хуызæн, æххуыс агуырдтой Уæрæсейæ: «Народы Кав­каза искали покровительство от России по многим важным экономическим и политическим причинам: жиз­ненной необходимостью установить тесные торгово-эко­номические связи с Россией; стремлением, с одной стороны, ликвидировать при помощи России феодальные междоусобицы, с другой, избавиться с помощью Рос­сии от угрозы внешнего порабощения. Но кроме этих обстоятельств у каждого из кавказ­ских народов были еще и свои специфические причины. Например, осетинские общества с помощью покрови­тельства России надеялись переселиться с гор на пред­горную плодородную равнину; желали получить защиту от грабительских нашествий со стороны крымских ха­нов и других внешних насильников, стремились ликви­дировать остатки вассальной зависимости от отдельных кабардинских феодалов и т. д.» [1].

Адæмы цардыуаг куыд ивта, цы ног предметтæ æмæ йæм фæзындтытæ æфтыди, уыдонимæ æвзагыл дæр æфтыди ног дзырдтæ. Ирыстон Уæрæсеимæ баиуы фæстæ ирон æвзагмæ æрбацыд бирæ дзырд- тæ. Иу цалдæр дзы æмбæлы «Царды уæз»-ы дæр: станцæ, емсыкк, лампæ, фургон, къарет, Орион, Сириус.

Емсыкк – бæхтæрæг.

Лампæ – цырагъ.

Фургон – æмбæрзт цыппардзæлхыг стыр уæрдон, исты дзаумæттæ ласынæн.

Къарет – цыппардзæлхыг цъæтджын уæрдон, алырдыгæй дæр æхгæд.

Орион – стъалыты дзыгуыры ном.

Сириус – стъалыйы ном.

Ацы дзырдтæн сæ нысаниуæг æмбæрстгонд куы 'рцæуа, уæд скъоладзауты хъус æрдарын хъæуы сæ растфыссынады хицæндзинæдтæм. Уый тыххæй сæ, уырыссаг æвзаджы куыд сты, уыцы формæтимæ бавдисын æмбæлы фæйнæгыл:

Станция – станцæ.

Ямщик– емсыкк.

Лампа – лампæ.

Фургон – фургон.

Карета – къарет.

Скъоладзаутæ кæрæдзиуыл барынц дзырдты уырыссаг æмæ ирон варианттæ. Скæнынц ахæм хатдзæгтæ: раздæр, уырыссаг æвзагæй цы дзырдтæ ист æрцыдис, уыдонæн ирон æвзаджы фонетикæмæ гæсгæ аивта сæ хуыз, сæ мырты сконд.

Ахуыргæнинæгты радзырд кæсынмæ бацæттæ кæныны рæстæджы сбæрæг кæнын хъæуы дзырд æвадаты нысаниуæг дæр. Уый тыххæй уал, фыццаджыдæр, æркæсын хъæуы дзырды арæзтмæ. Ахуыргæнинæгтæ æнæ рахатгæ нæ фæуыдзысты, дзырд арæзт кæй æрцыд разæвæрд æнæ- æмæ номдар фадат баиукæнгæйæ. Æнæ æлвæст æрцæугæйæ радты разæфтуан æ-, разæфтуаны фæстæ та ф рахизы в-мæ:

æнæ + фадат -æвадат.

Йæ разныхасы ахуыргæнæг ноджыдæр скъоладзауты базонгæ кæндзæн зæронд цардыуаг æвдисæг дзырдтимæ: кæрц, пака худ, къогъодзитæ, нымæт. Сæ нысани­уæг сбæрæг кæныны фæстæ сæ бахæссынц«Дзæбидырдзуаны» ахуыргæнгæйæ революцийы агъоммæйы ирон адæмы цардыуаг æвдисæг тематикон дзырдуаты таблицæмæ.

Радзырд фыццаг хатт кæсгæйæ ахуыргæнæг зонгæ кæны скъоладзауты ахæм дзырдты нысаниуæгимæ: цъала, улупа, ныххæррæгъ сты, хæдзары гæвзыкмæ, дзыназын, фæлгæсыдысты, фистæгæй, фыдхуыз.

Дзырдтæ: цъала, улупа æмæ фыдхуыз-æн чиныджы æмбæрстгонд цæуы сæ нысаниуæг, иннæтæ та амынд цæуынц синонимты руаджы:

ныххæррæгъ сты – ныппырх сты;

хæдзары гæвзыкмæ – хæдзары мæгуырдзинадмæ:

дзыназын – кæуын;

фæлгæсыдысты – кастысты; фистæгæй – къахæй.

Дыккаг урок райдайын хъæуы радзырдæн композицион пълан саразынæй. Цæмæй ног дзырдтæ фидаргонд æрцæуой,ахуыргæнинæгтæ сæ бахъуыды кæной, уый тыххæй ахуыргæнæг домы цæмæй сæ пълан аразгæйæ ,стæй пъланмæ гæсгæ радзырды мидис дзургæйæ спайда кæной.

Пълан:

1.Бесо æмæ йæ бинонты æвадат цард.

2.Бесо кусы митмæрзæгæй.

3.Бесо кусы емсыккæй. Фæзынд ын ног æмбæлттæ. ,

4.Фæцис, аскъуыдис æхсæвы талынджы Бесойы «мæгуыр царды уидаг».

5.Иунæгæй баззади йæ сывæллæттимæ Марине, царды уæз æрæнцади йæ уæхсджытыл.

6.Фистæгæй араст сты бинонтæ æртæйæ Дзæуджыхъæумæ.

7.Кусæг чызг рахаста иу сомы гæбаз сидзæртæн.

Уацмысæн идейон-аивадон анализ скæныны тыххæй лæмбынæг æркæсын хъæуы сюжеты цыдмæ, кæй зæгъын æй хъæуы, цы ног дзырдтæ базыдтой ахуыргæнинæгтæ, уыдон активизацигæнгæйæ æмæ дарддæр уацмысы дзырдуатыл бакусгæйæ.

Фыццаджыдæр ахуыргæнинæгтæ дзуапп дæттынц ахæм иумæйаг фарстæн:

- Кæм æмæ цавæр рæстæджы цæуы архайд радзырды? (Хæхбæсты, Хъуды комы, революцийы агъоммæ, Ирыстон Уæрæсеимæ куы баиу ис, уыцы рæстæг).

- Цæмæй бæрæг у, радзырды рæстæг æмæ дзы æвдыст кæй цæуы Ирыстон Уæрæсеимæ иу уыдис, уый? (Радзырды Арвыкомы фæндаг хуыйны паддзахвæндаг, стæй дзы æмбæлы ахæм дзырдтæ: емсыкк, дилижанс, фургон, къарет (Орион, Сириус).

Арвыкомыл дзургæйæ, æнæмæнг, ахуыргæнинæгтæн бамбарын кæнын хъæуы, ирон адæм ын йæ хицæн регионтæ æндæр нæмттæй дæр кæй хуыдтой, уый. Дайраны ком - Ларсæй Хъазыбеджы онг, Терчы ком - Хъазыбеджы хъæуæй Къобы фæхæрдгæнæнмæ, Теркæн йæ гуырæнæй.

Топоним Дайраны ком ирон адæм се 'ппæт дæр зонынц, фæлæ Терчы ком абоны онг зонгæ дæр ничиуал кæны. Зындгонд уыд æрмæст ивгъуыд æнусты цæрджытæн, Цомахъы радзырды дæр æмбæлы уыцы ном [2]:

«Æртæйæ ахызтысты æфцагыл цæгатырдæм, æфцæджы фæзилæнтыл æрцыдысты Терчы коммæ». Æвæццæгæн, мыхуыры æндæр никуы æмбæлы. Цомахъ æй бахъахъхъæдта. Уымæ гæсгæ ахсджиаг у ахуыргæ- нинæгтæн топонимы тыххæй радзурын: цæмæй йæ сæ зæрдыл бадарой æмæ дзы пайда кæной.

- Чи сты радзырды архайджытæ æмæ цавæр уавæрты цардысты?

Ахуыргæнæг хицæн фæйнæгыл дæтты Бесо æмæ йæ бинонты царды тыххæй скъуыддзаг.

«...Иу мæгуыр хæххон хъæу. Иу мæгуыр чысыл хæдзар. Бинонтæ, мад, фыд, дыууæ æнахъом сывæллоны - чызг æмæ лæппу. Цæмæй цардысты? Куыд царды­сты? Чи йæ радзурдзæн уый та! Йе сын зæхх фаг нæ уыдис, йе фос, йе фыдæлты хæзна, йе фæхæцæг хæстæг. Куыддæрты цардысты хæххон æвадаты уæддæр. Фæздæгджын хæдзары-иу арты фарсмæ бадтысты сывæллæттæ. Йæ кæуыны хъарджытæ-иу кодта сывæллæтты мад Марине. Йæ мæгуыры хъæстытæ-иу райдыдта сы­вæллæтты фыд Бесо. Сæ зæххы гæппæлтæ, бызгъуыр æмпъызтыты хуызæн, тыххæй ма лæууыдысты къултыл. Хуымгæнд... Хосгæрст... Хъæбæрхоры къуту-иу уыдис сегас сæрды куысты кад.Æгасæй-иу æртæ мæкъуылы бæрц рауадис сæ хосгæрстæй. Кæм ссардтаид Бесо йæ бинонтæн хæринаг, йе дарæс, йе къахы дзаума?»

Ахуыргæнинæгтæ нымайынц Бесойы бинонты мæ­гуыр, æвадат царды нывтæ. Сбæрæг кæнынц, фыссæг æппæты райдианæй дæр дзырд мæгуыр-ыл акцент кæй кæны, фæлхатгонд кæй цæуы æмæ уый фæстæ кæй дæт­ты Бесо æмæ йæ бинонты мæгуыр царды нывтæ. Уыцы мæгуыр царды нывтæ ирдæй равдисынæн та парахатæй кæй пайда кæны бæрæггæнæн дзырдтæй: Мæгуыр хæххон хъæу; мæгуыр чысыл хæдзар; дыууæ æнахъом сывæллоны; фыдæлты хæзна; фæхæцæг хæстæг; хæххон æвадаты; фæздæгджын хæдзары; кæуыны хъарджытæ; мæгуыры хъæстытæ; зæххы гæппæлтæ.

Иу дзырдæй, скъуыддзаджы анализы фæстæ æрцæуынц ахæм хатдзæг- мæ: Хъуды комы, иу мæгуыр чы­сыл хæдзары, цардысты мад, фыд, дыууæ æнахъом сабийы – чызг æмæ лæппу. Сæ царды фадæттæ уыдысты тынг æвзæр, цæрыны фаг сæм нæ уыдис нæ зæхх, нæ фос...» Бинонты дарæг Бесойæн йæ мæт уыдис, кæм ссардтаид йæ бинонтæн хæринаг, йе дарæс, йе къахы дзаума.»

Дарддæр текстмæ æркæсгæйæ сбæрæг кæнын хъæуы, цавæр дзырд дзы фæлхатгонд цæуы арæх, уый. Хуымæтæджы афтæ у, æви дзы ахсджиаг хъуыды зæгъынмæ хъавы фыссæг?

Радзырды тынг арæх æмбæлы куыст алы формæты æмæ уымæй арæзт дзырдтæ:

«Комрæбыны цъалайæ-иу касти Бесо хæрдмæ æфцæгмæ æмæ-иу хъуыдыты ныгъуылди куысты тыххæй».

«Кусæг хъæудзæн мит мæрзынæн, - загъта Бесо иу хатт æмæ араст ис æфцæгмæ куыстагур».

Ссардта куыст Бесо.

Куысты ссард æм стыр амондау фæкаст Бесомæ.

Зæрдæрухсæй райдыдта кусын.

Æрцардис кусджытимæ, куыста.

Стыр бузныджы цæстæй касти Бесо уæд куысты хицаумæ.

Куы-иу фæзындис уый, уæд-иу цыма куыддæр фефсæрмы ис йæ худæй, стæй йын-иу акуывта йæ сæрæй, арфæ йын-иу ракодта æмæ-иу йæ куыстыл ныллæууыд зæрдиагæй.

Чи дзы кодта уыйау æнæмæнг, æнæсайд, æнæзæрдæхудт куыст? Куыд нæ йæ равзæрстаид куысты хицау иннæты æхсæн, куыд тæккæ сабырдæр æмæ куыстуарзондæр.

Иу хатт æм хицау йæхи æрбаласта сындæг æмæ йын афтæ зæгъы:

– Бесо, амы куыст зын у, цыбыр рæстæгмæ у... Фæлæ дæ искуыдтæ паддзахвæндагыл бæхтæрæджы, емсыччы бынаты куы фæтъыссин, уæд уым дæ куыст фæрæвдздæр уаид.

Уæд-иу тагъд-тагъд февнæлдтой сæ куыстмæ.

Сывæллæттæн сæхи хъуыдыты фæстæ ахуыргæнæг дзуры: куыд бафиппайдтат, афтæ хуымæтæджы фæл­хатгонд нæ цæуы дзырд куыст радзырды. Фыссæг уымæй зæгьынмæ хъавы, уацмысы идейæимæ æнгом баст чи у, ахæм ахсджиаг хъуыды: Рагæй-æрæгмæ хæхбæсты ирон адæмæн сæ уавæртæ уыдысты стыр зын. Сæ зæххытыл цы хор задис, уый фаг кодта æрмæстдæр 3–4 мæйы бæрц. Нæ сæм уыдис фос. Цæмæй дардтаиккой сæ бинонты Бесойы хуызæттæ. Царды мæт сæ уæгъд нæ уагъта. Цæмæй сæ бинонтæ æххормагæй ма амæлой,уый тыххæй Бесойы хуызæттæ сæхицæн агуырдтой куыст. «Осетинская беднота шла на заработки, на се­зонную и постоянную работу к богачам...»[1].

Куыст! Уымæй хъæрзы Бесо, уымæ бæллы. Йе ссарын æнцон нæ уыдис. Йе ссард та йæм «...стыр амондау фæкаст...» Ам æнæмæнг абарын хъæуы, революцийы размæйы хæххон адæмы цард, ныртæккæ куыд цæрынц, уыимæ. Сæйрагдæр та æрдзурын хъæуы куысты фæдыл. Нæ Конституцийы, куысты тыххæй цы æрмæг ис, уымæй спайда кæнын.

Уæдæ бацыди Бесо куыстмæ. Фыццаг митмæрзæгæй, стæй та йæ йæ «æнæмæнг, æнæсайд, æнæзæрдæхудт» куысты тыххæй уалдзæджырдæм айстой паддзахвæндагыл емсыччы бынатмæ. «Æрцардис станцæйы емсыччыты цæрæндоны. Бирæ алыхуызон фæндтæ рæзыдысты Бесойы бинонты хуылфыты уымæй фæстæмæ».

Дарддæр ныхас цæуы, Бесо цы уавæрты фесæфтис, ууыл. Цалынмæ йыл нæма 'рдзырдтой ахуырдзаутæ, уæдмæ уал сын ахуыргæнæг се 'ргом здахы, Бесо куы фесæфт, уæды онг архайд æппынæдзух дæр уæлæмæ кæй цæуы, уымæ.

Бесо емсыччы бынаты. Уый у архайдæн йæ цъупп, архайд йæ тæмæны кæм бацыд, уыцы бынат. Ацы ран стыр уæз ис, уалдзыгон бон æмæ цы изæр фесæфтис Бе­со, уыцы æрфыстытæн. Лæвæрд хъуамæ уой хицæнæй.

Уыдис рагуалдзæг. Рæсугъд бон скодта. Хæхтæ ма уыдысты æмбæрзт урс-урсид митæй æмæ æрттывдтытæ калдтой рухс арвы бын. Хур æрбакаст хохы къахырæй коммæ. Ныррухс кодта бæстæ комрæбыны онг. Урс-урсид хуссæрттæ хъæлдзæг цæстæнгас лæвæрдтой хуры цæстмæ. Уазал дымгæ кодта æфцæгæй... Бон фæцæйцыд йæхи æгъдауыл.

Сындæг цъæхбын арвæй æрттывтой æнæнымæц стъалытæ. Урсбын дардта Æрфæны фæд кæрæй-кæронмæ. Орионы рæсугъд æртæ стъалыйы уæлæуæз сфардæг сты рæнхъæй æмæ кæрæдзи фæстæ мидбылты худтысты, уæлдайдæр рæсугъд цъæхцæст Сириусмæ.

Скъоладзаутæ аив кæсынц скъуыддзæгтæ, кæнынц сын аивадон анализ. Уацмысы сæйраг хъуыды æмбарынæн цы æххуыс сты ацы скъуыддзæгтæ, уый бæрæггæнгæйæ æппæт уыдæтты фæстæ ахуыргæнæг скæны хатдзæгтæ: радзырды ,- Бесойы фесæфты хæдразмæ, фыссæг цы уалдзыгон рæсугъд бон æмæ изæры нывтæ æвдисы, уыдонæй зæгъынмæ хъавы, цард куыд уарзон у алы адæймагæн дæр, цыфæнды зын уавæрты куы уа, уæддæр. Уалдзæг у царды, цардуарзыны символ. Уы­мæн æмæ æрдз уалдзыгон сулæфы, зæххæй уалдзыгон сыстынц царды уидæгтæ. Æмæ уыцы уавæрты, рæсугъд уалдзыгон бон Бесо кæй байсæфт, ууыл акцент аразы фыссæг, ома ахæм цардуалдзæджы йæ цардæй кæй ахицæн, уый у иууыл æвирхъаудæр хабар.

Скъоладзаутæ æвзарынц, Бесо куыд фесæфт, уый æвдисæг скъуыд- дзаг. Цалынмæ йæ нæма бакæсой, уæдмæ ахуыргæнæг фæдзæхсы, цæмæй сæ хъус æрдарой, ар­хайд куыд цæуы, уымæ, рафыссой архайдæвдисæг дзырдтæ.

«Цы æрцыди дарддæр? Чи йæ зоны, чи ма йæ базондзæн ныр? Бæхтæ фæзилæны цæмæйдæр фæтарстысты. Ахастой. Бозитыл ма, æвæццæгæн, æрбахæцыд Бесо, æвæццæгæн ма фæхъæр кодта «тпру», зæгъгæ, фæлæ ма цы бакодтаиккой Бесойы мæллæг æмæ æдых цæнгтæ уыцы хъал, уыцы фыдуаг бæхтæн... Ахастой... Æхсæвы талынджы ахаудысты былæй æд дилижанс. Ныхæррæгъ сты сæхуыдтæг кæмдæр. Ныппырх ис дили­жанс. Йæ цæлхыты хъæр ма дурты хъæримæ ссыди да­лæ комрæбынæй. Лæг дæр ныммур ис, ныцъцъæл ис, фæцис, аскъуыд æхсæвы талынджы йæ мæгуыр царды уидаг».

Архайды змæлд æвдыст цæуы схемæйы хуызы :

Бæхтæ фæтарстысты.

Ахастой.

Ахаудысты.

Ныппырх ис (дилижанс),

Лæг дæр ныммур ис, ныцъцъæл ис, фæцис, аскъуыди æхсæвы талын- джы йæ мæгуыр царды уидаг.

Схемæйы æрмæг æвзаргæйæ ахуыргæнинæгтæ рахатдзысты, архайд æвиппайды, æнæнхъæлæджы кæй райдыдта, ома бæхты фæтарстæй. Æмæ уыцы æвиппайды архайд йæ фæстæ кæй расайдта, тынг тагъд чи 'рцыд, ахæм архæйдтыты хал (ахастой, ахаудысты, ныппырх, ныммур ис, ныцъцъæл ис). Ахуырдзауты хъус æрдарын хъæуы, æвиппайды, тынг тагъд цы архайд æрцыд, уый æвдисæг дзырдтæм. Мивдисджытæ ахастой, ахауды­сты, ныппырх ис, ныммур ис дзырды хæйттæм гæсгæ æвзæрст куы 'рцæуой, уæд скъоладзаутæ рахатдзысты, разæфтуантæ а-, ны- мивдисæгæн кæй дæттывц, архайд тагъд кæй æрцыд, уый бæрæг- гæнæн нысаниуæг.

Æппæт уыцы æнæнхъæлæджы æмæ тагъд архæйдтыты фæстиуæг - «...фæцис, аскъуыди æхсæвы талынджы йæ мæгуыр царды уидаг».

Кæд æрдз йæ уидæгтæ уалдзыгон ауадзы, уæд Бесойы «царды уидаг» та скъуынгæ акодта уалдзыгон. (Скъоладзаутæ æвзарынц дзырд уидаг-æнйæ комкоммæ æмæ ахæсгæ нысаниуджытæ. Хъуыды кæнынц семæ дзырдбæстытæ. Зæгъæм: бæласы уидаг, царды уидаг, зæрдæйы уидаг...).

Радзырды трагизм ма гуыры, Бесойы уæгъд чи нæ уагъта, уыцы царды мæтæй. «Царды уæз» уæззау æруагъта йæхи Марине æмæ йæ сидзæр сабитыл. Царды мадзал кæнын хъæуы, сфæнд кодта Марине йæ сидзæртимæ Дзæуджыхъæумæ ацæуын. Фехъуыста кæмæйдæр «æгъдаумæ гæсгæ, дам, фæндаджы хицау хъуамæ баххуыс кæна Бесойы сидзæртæн». Срæвдз кодта йæхи æмæ йæ сидзæрты фæндагмæ.

Ам æнæмæнг равзарын хъæуы, Дзæуджыхъæумæ æххуысагур куыд цыдысты, уыцы скъуыддзаг. Стæй хъус æрдарын хъæуы (скъоладзаутæ йæ сæхæдæг дæр бафиппайдзысты дзырд цыдысты фæлхатгонд кæй цæуы, акцентон барджытæ йыл кæй ис, уымæ æмæ сæрмагондæй æрлæу- уын хъæуы лексемæ цыдысты-йыл. Уый рефрены хуызы фæлхатгонд цæуы ацы скъуыддзаджы. Йæ бындурон нысаниуæгæй хъауджыдæр ма йемæ хæссы бæрæг бæлвырд темæ, змæлын кæны сюжет дæр. Афтæмæй цыдысты ам канд физикон змæлды архайдæвдисæг дзырд нæу, фæлæ йын ис бæлвырд идейон, экспрессивон-æнкъарынадон ахадындзинад дæр. Йæ гуырæнтæ - ныфсы хур æмæ бæллиц.

Бесойы фесæфты фæстæ хæрз мæгуырæй баззадысты йæ дыууæ гыццыл сабийы æмæ сæ мад Марине. Куыд сæ хæсдзæн, цæмæй сæ хæсдзæн йæ дыууæ гыц­цыл сабийы? – хъуыдыты ныгъуылди Марине. Æмæ йын чидæр куы бамбарын кодта, зæгъгæ, фæндаджы хицау Бесойы сидзæртæн хъуамæ баххуыс кæна, уæд йæ зæрдæмæ «ныфсы хур æрбакасти».

«Ныфсы хур» æй йæ сидзæртимæ бафтыдта фæндагыл. Цыдысты сæ бæллицтимæ æххуысмæ. Æмæ та ногæй фæлхат кæны фыссæг «ныфс». «Ныфс æй уыдис, æнæ æххуысæй кæй нæ ныууадздзысты сидзæрты».

Ахуыргæнинæгтæ сбæрæг кæндзысты, цыдысты фæлхатгонд кæм сты, уыцы хъуыдыйæдты: «Цыдысты æнцад...»

«Цыдысты æртæйæ сосафæндагыл фæзилæнмæ».

«Цымæ цы зæгъынмæ хъавы фыссæг цыдысты фæлхатгæнгæйæ?», – бафæрсдзæн ахуыргæнæг. Ахуыргæнæджы æххуысæй скъоладзаутæ æрцæудзысты ахæм хатдзæгмæ: Мивдисæг цыдысты фæлхатгæнгæйæ фыс­сæг зæгъынмæ хъавы:

- куыд зын æмæ куыд дард уыдис Марине æмæ йæ сидзæртæн сæ фæндаг;

- куыд бирæ ныфс сæ уыдис Дзæуджыхъæуæй. Цыма сæ амонд Дзæуджыхъæуы уыд, афтæ сæхи æнкъардтой. Фæлæ уыцы ныфс уыди æбæрæг, æбæлвырд.

Ахсджиаг у, Марине æмæ йæ сабитæ куыд цыдысты, уымæ дæр ахуыргæнинæгты цæстæнгас раздахын.

«Цыдысты чысылгай, æнцад, дзаумайы бызгъуырты мæгуырты хуызæн. Исчи-иу куы æрбацæйцыди фæндагыл, уæд-иу æфсæрмыгæнгæйæ иуырдæм алæууыд Ма­рине, йе-иу агуырдта фæсаууон къахвæндаг хæстæджытыл».

Ахсджиаг у, Марине æмæ йæ сабитæ куыд цыдысты, уый фыссæг контрастон уагыл фурды змæлдимæ кæй бары, уый сбæрæг кæнын дæр! «Фурд гуылф-гуылфæй тындзыдта кæдæмдæр, нарæджы йæ пырх, йæ сæт калдта дуртыл, къæйтыл, цыма зыдта, хуыздæр фадат æм кæй кæсы цæгат быдыры».

Марине æмæ йæ сабитæ кæд æнцад (цæуы фæлхатгонд), чысылгай, мæгуыргурты хуызæн цыдысты, уæд фурд та гуылф-гуылфæй тындзыдта, йæ пырх, йæ сæт ка'лдта дуртыл, къæйтыл.

Уыцы контрастæн йæ гуырæн у: Маринейы æмæ йæ сабиты Дзæуджыхъæумæ хоны æрмæстдæр сæ ныфсы хур, фæлæ фидарæй нæ зонынц, цы сæм æнхъæлмæ кæсы, уый. Фурдта цæугæ нæ, фæлæ тындзы, уымæй дæр гуылфгуылфгæнгæ, йæ пырх, йæ сæт калгæ, уымæн æмæ зоны, «хуыздæр фадат æм кæй кæсы цæгат быды­ры».

Цыдысты фæлхат кæны фыссæг Терчы комы фæндагыл цæуæг бæлццæтты æвдисгæйæ дæр. Уыимæ дзырд мæт дæр. Фæндаджы фæйнæфарс хæхты ницы мæт ис, не змæлынц, лæууынц. Фæлæ бæлццæттæ цæуынц, æмæ - сæ алкæй дæр ис йæхи мæт.

«Хæхтæ лæууыдысты æгомыгæй комæн дыууæрдыгæй, ницы мæт сæ уыдис æппын. Адæм цыдысты сæ бынты – чи ирон уæрдоны, чи фургоны, чи къареты, чи та фистæгæй. Уыдон уыдис мæт, фæлæ сæ алчидæр æрмæст йæхи мæт кодта».

Ахуыргæнинæгты цæстæнгас аздахын хъæуы, синонимтæ-мивдисджытæ цæуын æмæ тындзын-æн сæ нысаниуджыты хицæндзинадмæ гæсгæ бæст кæй сты ныхмæвæрдон фадатон дзырдтимæ. Марине æмæ йæ сабитæ цæуынц чысылгай, æнцад, фурд та тындзы гуылф- гуылфæй.

Не сфидаудзæн цæуынц-имæ гуылф-гуылфæй, афтæ тындзы – имæ – чысылгай, æнцад.

Иугæр ныхас æрцыд цæуын-ы синонимтыл, уæд æм­бæлы банысан кæнын, уыдон тынг парахат кæй сты куыд ирон æвзаджы, афтæ иннæ æвзæгты дæр. Ахуыргæнæг бахæс кæны скъоладзаутæн, цæмæй радзырдæй хæдзары рафыссой змæлды мивдисæджы синонимтæ æмæ сæ хъуыдыйæдты мидæг ныффыссой сæ тетрæдты;.

Скъуыддзаджы фыццаг хайы цыдысты-имæ фæлхат цы дзырдтæ цæуынц, уыдонæн дæр бацамонын хъæуы сæ синонимтæ: æнцад – сабыр, мæт – сагъæс, хъынцъым.

Ахуыргæнинæгтæ сæ цæст хæссынц, цыдысты дарддæр куыд фæлхатгонд цæуы æмæ сюжет куыд рæзын кæны, уыдæттыл.

Марине йæ сабитимæ Дзæуджыхъæумæ æрхæццæ. Ныр цыдысты æнæххæст формæйæ рахызтис æххæст формæмæ – æрцыдысты. Марине йæ сабитимæ цы дард æмæ зын фæндагыл цыдысты, уый фæсте аззад. Æмæ йыл фыссæг дæр йæ цæст æрæвæрдта, сюжеты райтынгæн ахсджиаг дзырд кæй у, уымæ гæсгæ йыл скодта сæрмагонд барджытæ дæр. Сарæзта дзы сæрмагонд хъуыдыйад æмæ йæ сюжеты ног фæзилæнæй бавдыста. Уыцы фæзилæн у сæ ныфсы хур, кæд Дзæуджыхъæуы цæры, уæддæр афтæ æнцон нæу йе ссарын. Æмæ йæ мæнæ агурынц. Ам та фыссæг ногæй фæлхат кæны цæуынц.

«Тæлмацæн ссардтой Маринейæн иу ирон скъолайы лæппу. Ацыдысты горæты кæронæй иумæ, Марине æд сывæллжттав æмæ семæ тæлмац лæппу. Ауадысты хидыл. Цæуынц».

Ацы скъуыддзаг кæсгæйæ, ахуыргæнинæгтæ сæ зæрдыл æрлæууын кæнынц мивдисæджы разæфтуанты нысаниуæг æмæ бацамонынц, æр- æмæ а- цæуынц-æн æмæ йæ синоним уайынц-æн цавæр мидис раттынц.

Ногæй та ахуыргæнæг скъоладзауты цæстæнгас раздахы дзырд цæ- уынц-мæ. Ацы скъуыддзаджы уый æмбæлы фæстаг хатт йæ бирæхаттон архайды нысаниуæгимæ. Фыс­сæг æй сæрмагондæй хицæн кæны -у хицæн хъуыдыйад. Ногæй та зæрдыл æрлæууын кæнын хъæуы, Ма­рине æмæ йæ сидзæр сабитæ паддзахвæндагыл куы бафтыдысты, уæд цæуынц цы ахсджиаг уаргъ хаста, уый. Куыд зæрдиагæй цыдысты Дзæуджыхъæумæ амондæнхъæл, æххуысæнхъæл фæндæгты хицаумæ. Куыд зæр­диагæй йæ агурынц ам, Дзæуджыхъæуы дæр нæу æнцон ссарæн, фæлæ уæддæр йæ агурæг цæуынц, уымæн æмæ йæм куы бахæццæ уой, уæд сыл сæ ныфсы хур ракæсдзæн. Сæрмагонд акцент цæуын-ыл ам фыссæг сарæзта уымæн, цæмæй контрастон ассоциациты таг ма аскъуыйа, – афтæ зæрдыйагæй кæмæ цыдысты, кæмæ бæллыдысты, уыцы æхсин сæм фæстæдæр куыд рацыд, уыцы æхсинæй куыд рацыдысты, уыдæттæ арфдæр æмæ тынгдæр банкъарынæн.

Дарддæр цæуынц æнæххæст формæйæ рахызт йе'ххæст хуызмæ – бацыдысты. «Иу рæсугъд агъуыстмæ бацыдысты». Уыцы хъуыдыйадæй райдыдта радзырды кульминацион хай.

Дыууæ хатты фæлхатгонд цæуы бацыдысты. Дыккаг хатт– «Бацыдысты раззаг уатмæ».Ацы скъуыддзаджы цæуынц бацыдысты-мæ кæм ра­хызт, уым цæуын «йæ цæуынæй банцад». Сæ уаргъ систой Марине æмæ йæ сабитæ – нал цæуынц. Ныр цæуынц рахызтис йæ ныхмæвæрдон нысаниуæгмæ – лæууын-мæ. Æмæ лæууынц Марине æмæ йæ сидзæртæ! Æнхъæлмæ кæсынц сæ ныфсы хурмæ – фæндаджы хицаумæ! Куыд сæм ракæсдзæн? Куыд сæ барæвдаудзæн?

Æнæмæнг, ацы скъуыддзаг кæсгæйæ ахуыргæнæг хъуамæ бамбарын кæна, дзырд лæууын æмæ дзырдбаст æнхъæлмæ кæсын кæй систы тæккæ ахсджиагдæр лек­сикон компоненттæ. Уыдон ын иртасынц йæ мидис дæр, æмæ сæм автор чиныгкæсæджы цæстæнгас кæй здахы, уый тыххæй сæ кæны фæлхат дæр:

«Иу рæсугъд агъуыстмæ бацыдысты. ...Æрлæууыдысты дуары раз. Лæппу бахоста дуар... Æнхъæлмæ кастысты æнæсдзырдæй.. Дуар бахойынмæ рацыдис иу чызг, урс чызг урс раздарæны мидæг. Мæстыхуызæй сæм ракасти, бафарста сæ, цы уæ хъæуы, зæгъгæ. «Йæхæдæг у», – загъта йæхинымæр Марине. Лæппу бам­барын кодта чызгæн се 'рбацыды хъуыддаг. Маринейæн дæр загъта, кусæг чызг кæй у, уый. Мидæмæ сын загъ­та чызг. Бацыдысты раззаг уатмæ. Дис кодтой уыцы стыр айдæнтыл, уыцы рæсугъд бандæттыл, уыцы алыхуызон ахуырст къултыл... Лæууыдысты. Ракæс-бакæс кодтой иунæгæй... Уалынмæ сæм рацыдис иу бæрзонд ус. Уæзданхуыз, сау дарæсы мидæг! ...Сывæллæттæ мæгуырхуызæй лæууыдысты æнцад æмæ аххосджынтау кастысты усмæ. Ницыуал сдзырдта ус, бацыди мидæмæ... Æнхъæлмæ та кастысты...»

Æнæ бафиппайгæ нæ фæуыдзысты ахуыргæнинæгтæ, тексты кæй æмбæлынц иуырдыгæй бацыдысты (Мари­не æмæ йæ сидзæртæ) , иннæрдыгæй та рацыд (фæн­даджы хицауы кусæг чызг, стæй та хицау йæхæдæг дæр). Ахуыргæнæджы æххуысæй хъуамæ сбæрæг кæной, уыцы мивдисджытæ ахъаз кæй кæнынц сюжеты змæлдæн, ирдæй кæй раргом кæнынц персонажты ныхмæвæрдон зæрдæйы уаг æмæ ахастдзинæдтæ. Уый тыххæй, зæгъæм, бафæрсæн ис:

— Цы хуызы равдыста кусæг чызг йæхи Марине æмæ йæ сидзæртæм?

Ацы фарстæн дзуапп ссардзысты текстæн йæхимидæг: «Мæстыхуызæй сæм ракасти, бафарста сæ, цы уæ хъæуы, зæгъгæ».

— Цы хуызæн фæкастис Маринемæ, фæндаджы хи­цау сæм куы рацыдис, уæд?

Сывæллæттæ та йæ куыд бамбæрстой? Ацы фарстæн дæр дзуапп дæтты текст: «Зæды хуызæн фæкасти ус Ма­ринемæ. Сывæллæттæ, цыма сæ гыццыл зæрдæтæй бам­бæрстой хъуыддаг, уыйау амбæхстысты Маринейы фæстæ, Маринейы бызгъуырты аууæтты».

Марине æмæ йæ сидзæрты фæндаджы хицаумæ цы хаста, уыцы мивдисæг æппынфæстаг радзырды кæронбæттæны йæхи раивта рацыдысты- йæ. Акцент аразы фыссæг ацы мивдисæгыл дæр.

Ассоциативон иудзинад ис фæндаджы хицауы ку­сæг чызг æмæ йæхæдæг дæр Марине æмæ йæ сидзæртæм куыд рацыд, уыимæ. Нæ сыл баузæлыдысты, нæ сæ барæвдыдтой, мæстджынæй сæм ракастысты. Æмæ фыс­сæг дæр уымæн балхынцъ кодта йæ радзырд афтæ: «Рацыдысты. Мæстæй йæ зæрдæ скъуыди Маринейæн» [4].

Контрастон ахастдзинæдтæ йын ис цыдысты,æрцыдысты, бацыдысты-имæ. Адонæй хъауджыдæр рацы­дысты фæлхатгонд нæ цæуы.

Гъе афтæ, сюжеты скъуыддзагæн йæ контрастон мидис райхæлдис ахæм къæпхæнтыл:

цыдысты–æрцыдысты–бацыдысты–рацыдысты.

Дардæй цыдысты сæ ныфсы хурмæ, æрцыдысты, сæ ныфсы хур кæм цæры, уыцы горæтмæ. Бацыдысты йæ агъуыстмæ. «Рацыдысты мæстæй зæрдæскъуыдтæгæнгæ».

Афтæмæй, ахуыргæнинæгтæ базыдтой, цыдысты фæлхатгонд уый тыххæй кæй цæуы æмæ бæлвырд тематикон уаргъ кæй хæссы, сюжеты рæзын кæнынæн æмæ персонажты зæрдæйы уаг æвдисынæн ахъаз кæй у.

Контрастон царды уавæртæ æмæ контрастон лексикæ! Ацы темæ раиртасынæн радзырды ис хъæздыг æрмæг æмæ бацархайын хъæуы уымæй арæхстгай спайда кæныныл. Цæмæй скъоладзауты цæстытыл ирддæрæй ауайа царды хъулон уагæвæрд, уый тыххæй хъус лæмбынæг æрдарын хъæуы фæндаджы хицау-сылгоймаджы царды уавæртæм.

«...Иу рæсугъд агъуыстмæ бацыдысты. Агъуысты стыр рудзгуытæ, æгас дуæртты хуызæн, æрттывтытæ калдтой се стыр æвгтæй.

Бацыдысты раззаг уатмæ. Дис кодтой уыцы стыр айдæнтыл, уыцы рæсугъд бандæттыл, уыцы алыхуызон ахуырст къултыл...»

Фæндаджы хицауы агъуыст, йæ раззаг уаты бакаст ирддæрæй раздисынæн фыссæг пайда кæны бæрæггæнæнтæй.Агъуыст – рæсугъд, рудзгуытæ – стыр, æвгтæ – стыр, айдæнтæ – стыр, бандæттæ – рæсугъд, къултæ – алыхуызон ахуырст.

Дис кæнын – ахæм у Марине æмæ йæ сабиты ахаст уыдонмæ. Æмæ куыннæ кæной дис дæр, кæд æмæ никуы федтой «уыцы стыр айдæнтæ», «уыцы рæсугъд бандæттæ», «уыцы алыхуызон ахуырст къултæ».

Фыссæг дис кæныныл сæрмагонд бæрджытæ кæнгæйæ, пайда кæны уæлæмхасæн амонæн бæрæггæнæн уыцы-йæ дæр æмæ йæ кæны фæлхат, дис цæуыл кæны, уыдонмæ амонгæйæ.

Лексикæйы контрастон ахастыл дзургæйæ, фæнда­джы хицауы хъæздыг цард абарын хъæуы Бесойы би­нонты царды уавæртимæ Ам пайдагонд цæуы ныхмæвæрдон æмбырдон бæрæггæнæн мæгуыр-æй æмæ мæгуырдзинадыл дзурæг лексикон элементтæй æмæ дзырдбæстытæй. Бесойæн йæ хъæу дæр – мæгуыр, йæ хæдзар дæр мæгуыр æмæ чысыл: «Иу мæгуыр хæххон хъæу. Иу мæгуыр чысыл хæдзар». Йæ дзуринæгтæ дæр мæгуыр: «йæ мæгуыры хъæстытæ-иу райдыдта сывæллæтты фыд Бесо». Уыцы «мæгуыр хæдзарæй»-иу хъуыстысты кæуыны хъарджытæ: «йæ кæуыны хъарджытæ- иу кодта сывæллæтты мад Марине», йæ хæдзар канд мæгуыр, чысыл нæ уыд, фæлæ ма уыд фæздæгджын дæр: «Фæздæгджын хæдзары-иу арты фарсмæ бадтысты сывæллæттæ...» æмæ а. д.

Хъулон царды нывтæ... Цы у сæ бындур? Мæгуыртæ, Бесойы хуызæттæ, кусгæ куы кæнынц, иннæтæ та сын – хъæздыджытæ ,фæнда джы хицау-усы хуызæттæ, сæ бæрзæйтыл куы кафынц, ахæм социалон дих.

Биноныг цæстæнгас аздахын хъæуы, куыд фæфыдæнхъæл сты Марине æмæ йæ сидзæртæ, сæ зæрдæ цы Дзæуджыхъæуыл дардтой, зын фæн- дагыл кæдæм тырныдтой æмæ цыдысты, уымæй фыдæнхъæлцау кæй фесты, уый æвдисæг дзырдтæм æмæ дзырдбæстытæм. Уый сбæрæг кæнынæн ирдæй бавдисын хъæуы, Марине æмæ йæ сидзæртæ цы тæригъæддаг хуызы æрлæууыдысты фæндаджы хицау-сылгоймаджы размæ æмæ цæст æрæвæрын хъæуы, уый сæм цы ахаст равдыста, ууыл.

«Уалынмæ сæм рацыдис иу бæрзонд ус, узæданхуыз, сау дарæсы мидæг. Зæды хуызæн фæкасти ус Маринемæ. Сывæллæттæ, цыма сæ гыццыл зæрдæтæй бамбæрстой хъуыддаг, уыйау амбæхстысты Маринейы фæстæ, Маринейы бызгъуырты аууæтты. Ус лæууыди, хъуыста, цыдæр загъта...

- Бæхтæ фæтарстысты... Ахастой... Расыг уыдаид... Цæмæй йын æмбæрста йæ ныхæстæ Марине. Нал баурæдта йæхи.

- Мæнæ, мæнæ мæ сидзæр сабитæ...–ныккуыдта æмæ æрхауди усы раз, æрзоныгыл кодта, хъавыдис ын йæ дарæсы кæронæн апъа кæнын.

Сывæллæттæ мæгуырхуызæй лæууыдысты æнцад æмæ аххосджынау кастысты усмæ. Ницыуал сдзырдта ус, бацыди мидæмæ… Æнхъæлмæ та кастысты...

Чысыл фæстæдæр сын рахаста мидæгæй кусæг чызг иу сомы гæбаз... Райста йæ Марине йæ цæссыгтæ сæрфгæ... Рацыдысты. Мæстæй йæ зæрдæ скъуыди Маринейæн».

Радзырды фæстаг сценæ, Марине йæ сывæллæттимæ фæндаджы хицау-усы раз æххуысагур кæм балæууыд, ууыл дзургæйæ æппæты фыццаг цæст æрæвæрын хъæуы фæндаджы хицау-усы æддебакастыл. Йæ лек­сикон характеристикæ у æлвæст (бæрзонд ус, уæзданхуыз, сау дарæсы мидæг). Кæд æвиппайды бакæсгæйæ сылгоймаджы конд æмæ уынд зæрдæмæ фæцæуынц, мæ­нæ Маринемæ «зæды хуызæн» куыд фæкаст, афтæ, уæд портрет цы дзырдуатæй конд у, уымæ лыстæгдæр куы 'ркæсæм, уæд ис рахатæн, ацы сылгоймагæн йæ бакаст сайгæ кæй кæны, уый. Ууыл дзурæг у дзырд уæданхуыз. Цæмæй ацы дзырдæн контексты цавæр нысаниуæг ис, уый бамбарой скъоладзаутæ, уый тых­хæй фыццаг æркæсын хъæуы йæ кондмæ. Сбæрæг кæ­нын хъæуы, дыууæ бындурæй арæзт кæй у. Дарддæр æмбæрстгонд цæуы дзырд уæздан-ы нысаниуæг. Ацы ран ахуыргæнæг скъоладзауты æргом аздахы дзырдæн йæ сæйрагдæр нысаниуæгмæ, ома уæздан – хæдæфсарм, зæгъæм, ахæм дзырдбæстыты: уæздан чызг, уæздан сылгоймаг æмæ а. д. Фæлæ раздæр уæздан-æн уыдис æндæр нысаниуæг дæр, кæцыйæ ныртæккæйы царды мидæг арæх пайдагонд нæ цæуы, æрмæстдæр ма хъазæн кæнæ хынджылæджы хуызы кæд æрцæуы загъд – уæздæттæй дæ, зæгъгæ. Иу дзырдæй, раздæр бонджынты ирон адæм хуыдтой уæздæттæ .

Уæдæ дзырд уæздан радзырды пайдагонд æрцыд йæ сæйрагдæр нысаниуæджы, фæлæ йæм дыккаг бындур хуыз æфтыд кæй æрцыд, уый йын дæтты бынтон æндæр мидис, ома, уæлдæр куыд загътам, афтæмæй сылгоймаджы уынд æмæ æцæгæй дæр цавæр адæймаг у, уыдон иу кæй не сты, уый. Нæу уæздан, фæлæ йын ис уæздан хуыз, ома йæхи ахæм хуызы дары, цыма уæздан у. Суанг ма сывæллæттæ дæр хицау-сылгоймаджы фенгæйæ «цымæ сæ гыццыл зæрдæтæй бамбæрстой хъуыддаг, уыйау амбæхстысты Маринейы фæстæ, Маринейы бызгъуырты аууæтты».

Бесо кæй къухы кусгæйæ фесæфт, уыцы сылгоймаг - хицау! Æгъдаумæ гæсгæ хъуамæ баххуыс кæна бинонтæн. Уæдæ цавæр у йæ ахаст Бесойы ус æмæ сидзæр­тæм? Куыд сыл баузæлыд, цы хуызæн сын баххуыс код­та?

«Ус лæууыди, хъуыста, цыдæр загъта...

– Бæхтæ фæтарстысты... Ахастой... Расыг уыдаид».

Архайдæвдисæг дзырдты хал...

Цæуыл дзурæг у, дзырдтæй рæдау чи нæ у, уыцы скъуыддзаг?Бирæ цæуылдæрты! Фыццаджыдæр, æргом кæны, ра­дзырды цы сылгой- маг-хицау ис, уый æмæ йæ хуызæтты тугцъир, æнæуынон цæсгом. Уыдон Бесойы хуызæн мæгуыр адæмы сæхицæн маамæлайы къæбæрыл кусын кæнынц, сæхæдæг та рæсугъд галуанты бадынц. Æмæ кæд Бесойы хуызæтты удхар куысты фæрцы цæрынц, уæддæр кусæг адæммæ уæлиауæй, зынæрвæссонæй кæсынц. Раст ацы ран дæр мæгуыр бинонты æрбадын кæ­нын, цы фыд сыл æрцыд, уымæй сæ лæмбынæг бафæрсыны бæсты семæ йæхи дары, цыма уымæ хаугæ дæр нæ кæны, ахæм хуызы.

Иууыл тæригъæддаг сты ацы сценæйы сывæллæттæ: «мæгуырхуызæй лæууыдысты æнцад æмæ аххосджынау кастысты усмæ». Фæлæ уæддæр æнхъæлмæ кастысты цæмæдæр. Æмæ сын мæнæ кусæг ус рахаста «иу сомы гæбаз». «Иу сомы гæбаз» – гъе уымæй фылдæр нæ аргъ кæны зæронд, хъизæмайраг дуг адæймаджы цардæн. Уыцы дуджы адæймагæн нæй сомбон. Нæу бæрæг, зæгъæм, цы фæуыдзысты Бесойы сидзæртæ. Цард йæ «æгъатыр уæз» æруагъта æнахъом сабиты мæллæг уæхсчытыл. Бафæраздзысты йæ хæссын æви фесæфдзысты йæ быны?

Список литературы:

1. История Северо-Осетинской АССР с древнейших времен до наших дней. Учебное пособие для учителей истории и учащихся ставших классов школ Северо-Осетинской АССР, Орджоникидзе, 1968, С. 65.

2. Джиоева Г.Х.Словарно-фразеологическая работа на уроках осетинской литературы. Орджоникидзе: Ир, 1990, 72 с.

3. Текучев А.В. Методика преподавания русского языка в средней школе. М.: Академический проспект. 2006, 600 с.

4. Джиоева Г.Х.Психолого-педагогические аспекты обогащения словарного запаса учащихся на уроках осетинского языка /Педагогический процесс: проблемы и перспективы. Выпуск VI. – Москва: МПА-ПРЕСС, 2005, с. 86-92.

5. Джиоева А.Р.,Джиоева Г.Х.,Кочисов В.К. К вопросу о развитии национальной школы. – Владикавказ: Дарьял, №2. 1999, С.119-128.

6. Джиоева Г.Х. Этнопедагогический потенциал осетинской семьи: автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата педагогических наук /Северо-Осетинский государственный университет им. К.Л. Хетагурова. Владикавказ, 2011.